Những vở kịch trước hết, các đạo diễn Phạm tỉnh thành, Nguyễn Đình Nghi, Doãn Hoàng Giang, rồi Xuân Huyền, Lê Hùng… đã phải trực tiếp sang sửa khá nhiều
Lưu Quang Vũ cũng là người đầu tiên trong lớp chống Mỹ được nhận Giải thưởng Hồ Chí Minh. Thời gian càng làm sáng lên những giá trị mà Lưu Quang Vũ đã sáng tạo trong cuộc thế không dài, không có nhiều thuận lợi, không được chuẩn bị chu đáo của mình.
Một công việc hoàn toàn không dễ dàng hồi bấy giờ. Chúng ta đều biết trong vòng 10 năm cuối đời anh viết được hơn 50 kịch bản, nhiều vở được nhiều đoàn nghệ thuật ở nhiều địa phương thuộc nhiều kịch chủng khác nhau cùng lúc dàn dựng. Cảnh trong vở "Điều không thể mất" Nếu với đạo diễn Phạm tỉnh thành, Vũ được để ý và phát triển về số lượng, thì đạo diễn Nguyễn Đình Nghi lại đặc biệt khuyên Vũ giao hội đầu tư về chất lượng.
Hai người đang sống với nhau những ngày đầu của một ái tình còn lại: Anh bỏ vợ, chị cũng đã chia tay chồng. Là một đấng phu quân thứ thiệt, Xuân Trình đã góp sức đắc lực cho việc nhận Vũ vào Tạp chí sân khấu vốn còn ít người.
Nhà thơ Bằng Việt cho rằng, trong việc này có một cái gì như một sự kiện không thể hiểu nổi (Xuân Quỳnh hơn Lưu Quang Vũ 6 tuổi). Năm 1965, khi cuộc chiến tranh phá hoại của Mỹ lan ra cả nước, mà ấn tượng trực tiếp nhất là việc Mỹ ném bom vào một hiệu tân dược ở phố Huế ngay gần nhà, chưa tốt nghiệp lớp 10, Vũ đã khai man để đủ tuổi đi quân nhân.
Là người có tính cả nể, không nỡ từ chối ai, mà thời kì và sức lực có hạn, cho đến những ngày cuối đời, Vũ vẫn là một con nợ lớn với nhiều đơn vị sàn diễn.
Mà có lẽ nhờ thế, nhiều năm sau họ còn nhớ đến nhau với những ấn tượng và kỷ niệm đẹp. Mitteran, nhà văn hóa, nguyên Tổng thống Pháp: “Lang bang và phóng túng là bản tính của nghệ sĩ, tôi mới nghiệm ra, Lưu Quang Vũ là một nghệ sĩ đích thực. Cho đến nay trong hồ sơ đã và đang đăng ký xét NSND, NSƯT của hàng trăm nghệ sĩ có ghi tên các nhân vật trong kịch Lưu Quang Vũ mà họ từng diễn rất thành công.
Lưu Quang Vũ được truy tặng Giải thưởng Hồ Chí Minh đợt 2 (năm 2000) về văn học nghệ thuật. Trên xe, còn tính tình làm sao để báo tin này cho Xuân Quỳnh và liệu Xuân Quỳnh hấp thụ tin này ra sao với trái tim đang bệnh nặng? Nhưng nỗi lo của chúng tôi là thừa, khi mà tới nơi, thấy Xuân Quỳnh và cháu Quỳnh Thơ đang nằm đắp chiếu bên triền ruộng chờ khám nghiệm hiện trường, còn Vũ mất trên đường đưa về Bệnh viện Hải Dương cấp cứu.
Với hồn thơ phơ phới của tuổi 17, với chí lớn được hun đúc qua hàng trăm cuốn truyện hay nhiều thời, nhiều xứ, được giới thiệu trong những năm hòa bình đẹp đẽ ở thủ đô, Vũ đã có nhiều bài thơ được in và nhận được sự đánh giá cao của dư luận chính thống đương thời.
Tôi đã chọn ra hình tượng: Lưu Quang Vũ là một người lao động nghệ thuật vạm vỡ gồng trên đôi vai rộng khỏe của mình tiết mục của hơn 50 đoàn sân khấu trong cả nước. Điều đó giải nghĩa tại sao, ngay trong những năm tháng này thơ Vũ viết vẫn tràn đầy lòng yêu nước dẫu nhiều, rất nhiều trăn trở, day dứt trước một hiện thực diễn ra không như trong sách vở từng đọc.
Mối tình mới với Nguyễn Thị Hiền, cô bạn họa sĩ tài ba với nhiều phen hò hẹn hồi hộp nhưng chừng như không nhận được nhiều sự ủng hộ của người thân, nên không tiến được đến một gia đình.
Theo tác giả và bạn bè, thơ mới là phần sáng tác hợp công và được tác giả dành nhiều nhiệt huyết nhất. Ấy vậy mà, vượt qua tuốt luốt mọi trở lực, bằng sự rứa bản thân, với vốn sống, những tích lũy nghĩ ngợi từ nhiều năm tháng lăn lóc nơi đáy cùng tận của cuộc sống, với vốn văn hóa tích lũy từ sức đọc nhiều năm và coi nó như một liều thuốc, như một thứ lương thực vật chất để lấp đầy sự trống thiếu của đời sống thực tiễn, Vũ bắt đầu viết báo về sân khấu.
Không có phòng lạnh, NSND Đình Quang, bấy giờ là Thứ trưởng Bộ Văn hóa liên hệ được với Bệnh viện Việt - Xô gửi nhờ để chờ tang lễ. 000 ngày oan trái)và “Điều không thể mất”. Sau nhiều biến động về nhân sự, đến lượt nhà văn - nhà viết kịch Xuân Trình, vốn là biên tập viên lâu năm của Báo Văn Nghệ thuộc Hội Nhà văn Việt Nam được phân công đảm đang tập san.
Vết thương ở Vũ nặng hơn. Chẳng ai có thể biết hết mọi việc từ trước dù đó là những việc thông thường nhất như chuyên tình ái (trích “Dĩ vãng phía trước”). Các vở diễn sân khấu như bộ ba “Bài ca giữ nước” của Tào Mạt; “Nhân danh công lý” của Võ Khắc Nghiêm - Doãn Hoàng Giang; “Mùa hè ở biển” của Xuân Trình; “Em đẹp dần trong mắt anh” của Tất Đạt và “Tôi và chúng ta” của Lưu Quang Vũ không phải là con đẻ của không khí đổi mới mà là tác nhân tham dự hăng hái và trực diện vào không khí đổi mới của tầng lớp.
Tôi còn nhớ, buổi giao ban ở cơ quan sáng thứ Hai ngày 28/8/1988, tôi nhắc biên tập viên Ngô Thế Ngọc (nay là Giám đốc Nhà xuất bản - Tổng biên tập tập san sân khấu) sang nhà đòi bản thảo tập sách “Chân dung diễn viên” mà Vũ đã ký hiệp đồng và tạm ứng tiền từ một năm trước.
Giới sàn diễn, mà không chỉ giới sàn diễn đã tổ chức một đám tang trang trọng và cảm động để tiễn đưa đôi nghệ sĩ tài tình cùng con chung của họ về nơi an nghỉ chung trong Khu A nghĩa địa Văn Điển. Hằng đêm, khán giả cả nước náo nức tới các điểm diễn sàn diễn. Cậu học sinh sáng dạ và sớm diễn đạt năng khiếu thơ ca này không phải là một học trò mẫu mực. Trong giới còn tồn tại một giai thoại, khi thấy Vũ về tập san sàn diễn, vốn là đồng đội ở cùng Binh chủng Phòng không - Không quân, nhà văn Đỗ Chu, trong một dịp luận bàn, với giọng kẻ cả, đã khích lệ Vũ: “Viết văn thì có cố kỉnh, cậu cũng không thể viết hay bằng tớ, làm thơ cậu cũng khó vượt thằng Phạm Tiến Duật.
Giờ chỉ còn có kịch là trong cánh ta chưa có ai. Rồi những cuộc rượu nhạt, trà suông của đám bạn văn học Đào Trọng Khánh, Lâm Râu, Nguyễn Khắc Phục, Lâm Quang Ngọc, Trần Kim Thành, Thanh Tùng… yên ủi động viên nhau cũng nhiều, mà quấy quả làm buồn lòng nhau cũng không ít
Sách vở gia đình là một nguồn lương thực tinh thần quý vô giá nhưng cũng không thể lấp được khoảng trống có thực trong cái bao tử bé nhỏ hằng ngày thường trực réo gọi.
Bị đánh bật ra khỏi mọi tổ chức, khi mọi công dân phải được xếp đặt trong một đội hình nhất mực, chàng trai ngoài 20 tuổi, mộng mơ và yếu đuối, sống những năm tháng nhọc nhằn, tủi hổ. Bởi mặc dù tuốt tuột những sự không hoàn hảo của một con người, trong thời gian không dài lắm của một kiếp người, nhưng những sáng tạo cũng không phải hoàn hảo lắm của người nghệ sĩ đã góp vào làm giàu cho vốn văn nghệ của tổ quốc, và trên những tác phẩm đó ghi rất rõ những dấu ấn mà thời đại chúng ta đã và đang sống”.
Con đường cũng không dễ dàng. Phải 12 giờ đêm đó, xe chở thi hài họ mới về đến Bệnh viện Việt - Đức, nơi đang có hàng trăm nghệ sĩ sàn diễn nghe tin đau tới đón chờ.
Ông còn là tác giả của nhiều truyện ngắn mang đậm phong cách riêng. Là một nhà phê bình thơ có uy tín lớn, không mấy khi quan hoài đến lớp làm thơ trẻ, mà thơ Vũ đã lọt cặp mắt tuyền của nhà phê bình Hoài Thanh.
Xuân Quỳnh thành một vệ sĩ đáo để vây bọc và giấu giếm cho Vũ tìm nơi trú ẩn để tụ họp cày kịch bản. Vậy mà trong có vài năm, cùng bài viết của Xuân Quỳnh, Vương Trí Nhàn, đã ra được một tập sách dày dặn về chân dung các nghệ sĩ - diễn viên sân khấu, mà không chỉ sàn diễn.
Đó là một thời kỳ huy hoàng của sân khấu Việt Nam thời đương đại. Lưu Quang Vũ được sinh ra trong một gia đình có truyền thống văn học. Vũ được sinh ra ở trên rừng Việt Bắc, nhưng về Hà Nội sau phóng thích 1954 mới bắt đầu đi học. Mấy năm cuối đời, có thể nói, khi kinh tế gia đình đã được cải thiện ít nhiều, thì Vũ hầu như phải sống trong tình trạng lẩn tránh sự truy đuổi rốt ráo của các đoàn trưởng đòi kịch bản.
Trong tình ái với Vũ có sự say đắm, nhưng cũng đầy tận tụy và chu đáo của một đàn bà có tinh thần nghiêm cẩn về một gia đình không đơn giản, vì có cả con anh, con tôi, con chúng ta, Vũ lại có cả một gia đình còn cha mẹ và khá đông đúc các em. Nhà văn Ngô Thảo ( Năng lượng Mới số 256) Có 12 vở diễn thuộc nhiều kịch chủng chèo, cải lương, kịch dân ca Huế, kịch nói dựng theo 9 kịch bản, trong đó đã có ba vở cùng lúc được hai đoàn dàn dựng là “Hồn Trương Ba - da Hàng thịt”, “Trái tim trong trắng” (tức 2.
Rồi chiến trường và công việc cuộn đi hết người này đến người khác, còn trơ lại Vũ với vài ba người bạn.
Cùng với thời kì, chúng ta hiểu hơn con người của thi sĩ Xuân Quỳnh. Bởi có hàng trăm đoàn nghệ thuật trong cả nước tìm về xin kịch bản của anh, sẵn sàng xin dựng lại các kịch bản đã có rồi xin kịch bản mới. Chuyến đi Đồ Sơn kết hợp nghỉ cuối tuần thực chất cũng là một chuyến đi để hoàn thành một kịch bản đã hẹn.
Xuân Quỳnh, cùng làm việc ở báo Văn Nghệ cũng là người trong tầm ngắm của nhà văn. Đố kỵ, ghét ghen cũng có mà lập trường tư tưởng cũng có. 25 năm, 1/4 thế kỷ là một thời kì không ngắn. Mà kịch bản sân khấu chỉ là một phần trong những sáng tác của tác giả mất ở tuổi 40 này. Riêng tác giả Lưu Quang Vũ có tên trên gần trăm panô giới thiệu tiết mục, bởi đó là một tác giả đang được khán giả cả nước mến mộ.
Đó là những năm cuối của chiến tranh chống Mỹ. Vũ tự nhận lỗi về mình và xin tự nuôi con trai trong một bức thư gửi cho người vợ diễn viên khi cô ấy đang đi làm phim. Xinh đẹp, tài hoa, là một nghệ sĩ múa, không được học hành chu đáo, nhưng là một hồn thơ nhiệt liệt, tinh tế với sức sáng tạo bền bỉ.
Về mặt hành chính, Lưu Quang Vũ mới chỉ cán sự ba, với một tiểu truyện không mấy sáng sủa.
Không biết có bao lăm sự thực trong giai thoại đó, nhưng chỉ trong vòng vài năm Vũ đã thành một nhà viết kịch đích thực. Và đó là điều nhiều năm qua tôi hằng nghĩ suy. Trong lãnh đạo các cấp và trong nội bộ cơ quan, phản ứng còn mạnh hơn, vì những gì thuộc về Vũ được đánh giá là một người dười mức trung bình, không được là người thường ngày, mà nói trắng ra là thuộc loại tầm thường.
Việc tưởng đơn giản mà không dễ chút nào. Nhiều người cũng nghĩ như thế, Xuân Quỳnh gặp nhiều người đều có ý lánh né, không đon đả, vui tươi hồn nhiên như vốn có… Và ai cũng nghĩ: Họ sẽ đi đến đâu? Họ có cưới nhau không? Cưới nhau rồi, có còn làm thơ hay được như trước không? Liệu có sống được với nhau đến ngày đầu bạc? Ở đâu cũng có hai câu đáp trái ngược.
Đêm đó, sau khi cùng đông đảo bằng hữu đưa họ vào nhà xác Bệnh viện Việt - Xô, tôi được NSND Dương Ngọc Đức, Tổng thư ký Hội giao việc thảo điếu văn.
Nguyễn Đình Nghi từng hơi phiền lòng vì sự không “chung thủy” của Vũ trong quá trình sáng tác, nhưng khi càng nổi danh, Vũ càng chẳng thể khắc phục tình trạng này
Vợ chồng ông Lưu Quang Thuận đang là cán bộ văn phòng Hội sàn diễn nhưng cũng chẳng thể mở lời xin cho con, vì so với tiêu chuẩn tối thiếu của một cán bộ Nhà nước, dẫu là thuộc hội, thì Vũ không đạt bất cứ yêu cầu nào: Từ học vấn, nhân cách, lý lịch công tác… Theo câu chuyện đáng tin tưởng của vài người bạn thân thiết dạo ấy, nhà văn Xuân Trình là một người hào sảng, khá hào phóng, từng có vài mối tình với các nữ sĩ trong giới.
Cảnh trong vở "Hồn Trương Ba - da hàng thịt" Những ngày cuối năm 1973, giới văn nghệ Hà Nội xôn xao về một sự kiện được coi là quá thất thường: Nữ sĩ Xuân Quỳnh yêu Lưu Quang Vũ. Rồi tình sau những ngày tháng mặn nồng, khi đối diện với một thực tại trần trụi, chuyện cơm áo, gạo tiền thời tem phiếu ngặt nghèo, tình cảm biến động, càng gần về cự ly lại càng thấy cách biệt về tâm hồn, mối tình khai mạc đẹp như mơ đã tan như quả bóng vỡ khi va đập với đời sống thực.
Vì đơn giản là Vũ yếu thế về mọi mặt, ngoài năng lực làm thơ, mà sở trường ấy không cần cho một tờ Tạp chí chuyên ngành. Nhiều năm, từ một chỉ thị ở đâu đó, thơ văn của Vũ tuyệt đối không sách báo nào được in.
Ngoại giả, rất nhiều bài thơ của ông được bạn đọc yêu thích như: “Và anh tồn tại”, “Tiếng Việt”, “Vườn trong phố”, “Bầy ong trong đêm sâu”. Chắc điều đó không ai phản bác được.
Vũ còn có nhiều truyện ngắn, hàng trăm bài viết chân dung các diễn viên và nghệ sĩ khác rất đặc sắc, một phần đã được in thành sách. Nhà văn Ngô Thảo. Một nhóm bạn bè vừa say lý tưởng sách vở vừa có phần bất khoái chí trước hiện thực khó khăn, khi cuộc chiến lâu dài, làm mô tả ngày càng nhiều những hiện tượng bị động.
Cậu chọn kịch nhất định thành công”. Nhờ bà con địa phương mua hương hoa và rượu, về tắm rửa sơ qua và thay xống áo cho từng người. Góp ý - tu bổ - lại góp ý - tu sửa nhiều lần để có một “Hồn Trương Ba - da Hàng Thịt” như hiện nay. Còn hai mẹ con Xuân Quỳnh mặt mũi vẹn nguyên. Nhưng vốn tính sòng phẳng và cương trực, Xuân Quỳnh trình bày: Nếu anh yêu quý em thật lòng và mong em hạnh phúc thì anh phải giúp anh Vũ cho em, vì chính Vũ là hạnh phúc lớn nhất của đời em.
Cuối giờ chiều, nhận hung tin Vũ bị tai nạn, tôi cùng Tổng biên tập Xuân Trình và anh em ở cơ quan Hội và Tạp chí lao xe về Hải Dương. Phải mấy năm sau ngày phóng thích, năm 1977, Hội sân khấu Việt Nam xin phép xuất bản tờ Tạp chí sàn diễn, cơ quan ngôn luận của Hội. Rất nhiều các tác phẩm của Lưu Quang Vũ đã làm sôi động sàn diễn Việt Nam như: “Hồn Trương Ba - da hàng thịt”, “Lời thề thứ 9”, “Bệnh sĩ”, “Khoảnh khắc và vô tận”, “Ông không phải bố tôi”, “Tôi và chúng ta”, “Tin ở hoa hồng”, “Nàng Sita” và được trao tặng Huy chương Vàng ở nhiều hội diễn sân khấu.
Lưu Quang Vũ Cả nước năm 1985 còn có 156 đơn vị sàn diễn thuộc đủ các kịch chủng. Trong nhật ký ghi ngày 7/11/1973 của tôi còn có mấy dòng: Có một cái gì như quá đột ngột với nhiều người: Xuân Quỳnh yêu Lưu Quang Vũ. Thế mà một đợt liên hoan có hơn mười đơn vị dự, mà đó chưa phải đã là ắt những vở đặc sắc của tác giả, mách bảo rằng, những sáng tạo của Lưu Quang Vũ vẫn còn có nhựa sống vượt thời kì.
Bao lăm sự kiện ngỡ là quan yếu, bao lăm nhân vật và tác phẩm được để ý một thì giờ đã chìm vào lãng quên. Hàng chục năm sau khi Vũ mất, đọc ở đâu đó một câu nói của F. Cho đến ngày giải phóng năm 1975, Vũ vẫn lang thang tìm việc ở nhiều nơi, từng làm nhiều nghề, từ vẽ áp phích, chữa bản in sách, làm vợt bóng bàn ở xưởng ông Tạ Đình Đề… nhưng với lý lịch một anh lính bị loại ngũ, không tem phiếu, chưa có bằng tốt nghiệp phổ quát, không nơi nào có thể hấp thu chính thức.
Có nhẽ, đây cũng là thời gian Vũ bắt đầu có ý thức nghiên cứu học tập nghiêm trang về nghệ thuật mà yêu cầu mưu sinh buộc anh phải gắn bó này.
Gầm cầu thang nhà 96 phố Huế, nơi có căn buồng 10m2 của gia đình Vũ là nơi mai phục của nhiều trưởng đoàn các đơn vị ở địa phương xa. Nhưng những gì diễn ra trong chiến tranh và trong đời sống nghiêm khắc của quân đội thời chiến, lại ở một đơn vị cần một kỷ luật thép là phòng không - không quân, với một anh lính trẻ lại dính vào chuyện yêu đương, rồi sớm lập gia đình với một diễn viên trẻ xinh đẹp đang hồi lừng danh làm phát sinh ra sao là những chuyện phiền toái, mà dẫu có rộng lượng thông cảm, thì đề nghị của chiến tranh và quân đội đã buộc phải đánh bật thi sĩ trẻ ra khỏi quân ngũ, không phải vì sút kém ý chí chống chọi, vì lập trường tư tưởng, mà chỉ đơn giản là vi phạm kỷ luật nội vụ quá nhiều lần của đơn vị.
Có thể xem đó là bức tranh thu hẹp các đặc điểm của sàn diễn Lưu Quang Vũ. Buổi đầu, dưới các bài viết giới thiệu chân dung các nghệ sĩ, các vở diễn phải ký các bút danh, hay chỉ một chữ V. Nhưng với giới sân khấu cả nước, thì chúng ta vừa mất đi một tác giả lớn, hàng chục đoàn đang dựng vở theo các kịch bản của anh.
Ông Lưu Quang Thuận thân sinh của anh là một nhà văn, một nhà hoạt động về văn hóa và tham gia tích cực vào các hoạt động sân khấu.
Các tác phẩm của Lưu Quang Vũ: Tập thơ “Hương cây” (1968 - in cùng Bằng Việt trong tập “Hương cây - Bếp lửa”), “Mây trắng của đời tôi” (1989), “Bầy ong trong đêm sâu” (1993).
Khoảng trống anh để lại không có ai lấp được, nhưng không phải ai cũng đánh giá cao các vở diễn đó. Tức thị mỗi hoàng hôn có hàng ngàn người thuộc các thành phần trong gần trăm đơn vị nghệ thuật ấy phấn khởi chuẩn bị cho đêm diễn; hàng chục vạn khán giả náo nức tới các điểm diễn từ tỉnh thành tới nông thôn để buồn vui, khóc cười với các nhân vật là sản phẩm sáng tạo của chỉ một con người, mà đó là người “đương thời” của họ.
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét